Het is nu maandag 30 augustus 2010. Het eerste nieuwsbericht met Bulldozer in de titel is net online gezet. AMD had op haar Hot Chips-conferentie een aantal details over Bulldozer vrijgegeven. 50% meer prestaties met 33% minder cores, was het verhaal toen. Dus terug van hexa-cores naar quad-cores.
Het is nu 12 oktober, zes uur ‘s ochtends. We zijn meer dan vijftig nieuwsberichten over Bulldozer verder. Bulldozer lijkt in de tussentijd wel tien keer gelanceerd. Tijdens de CeBIT in maart, op 11 juni, op 7 juni, ergens in juli, 6 september, 17 september, 19 september en tientallen keren ‘binnenkort’, dat is zo’n beetje de samenvatting van alle geruchten rondom de lancering van Bulldozer.
De pers heeft al een kleine week de Bulldozer press kit liggen, bestaande uit de AMD FX-8150 en een ASUS Crosshair V Formula. 12 oktober kwam een tijdje geleden in zicht als waarschijnlijke lanceringsdatum voor Bulldozer. En zoals altijd ging de lancering niet vlekkeloos.
Blogger Obrovsky lekte een aantal foto’s van de press kit uit, het Nederlandse computertijdschrift PCM werd in één klap wereldberoemd toen het een review van de FX-8150 per ongeluk te vroeg online zette en DonanimHaber, Techbang en Obrovsky waren gezamenlijk verantwoordelijk voor het grootste deel van de perspresentatie over AMD Bulldozer.
Na een jaar en twee maanden speculeren is de tijd aangebroken dat we alles weten. Welke modellen uitkomen, hoeveel ze kosten, hoe ze presteren en de exacte specificaties. Het is tijd voor Bulldozer!
We ontvingen de AMD FX-kit in een zwarte doos met het Unlocked FX-logo erop.
In de doos troffen we een ASUS Crosshair V Formula-moederbord en de processor-in-blik aan. Ook een leuke Unlocked FX-batch zat erbij. Over de AMD FX-8150 zul je later nog genoeg lezen!
De ASUS Crosshair V Formula is een moederbord met de 990FX-chipset. Op het moederbord zien we vier DDR3-geheugensloten. Ook drie PCI-Express 2.0 x16-sloten (twee keer 16 lanes of 16, 8 en 8 lanes), één PCI-Express 2.0 x16-slot met 4 lanes, één PCI-Express 2.0 x1-slot en één ouderwets PCI-slot. Met die drie PCI-Express 2.0 x16-sloten kun je 3-way SLI en 3-way CrossFire draaien. De AMD SB950-southbridge biedt zes SATA-6Gbps poorten. Dat wordt aangevuld met één interne en één externe SATA-6Gbps aansluiting, via een controller van ASMedia.
Op het moederbord zelf vind je één USB 3.0-header, twee USB 2.0-headers, zeven SATA-6Gbps-connectors, één S/PDIF-header, zowel een achtpins- als een vierpins-stroomconnector, acht voltagemeetpunten en drie connectors voor temperatuursensors. Ook knopjes voor CMOS-clear, power en reset zijn aanwezig.
Op het I/O-paneel treffen we een PS/2-connector, vier USB 3.0-aansluitingen, acht USB 2.0-aansluitingen, één eSATA-aansluiting en één S/PDIF-connector aan. Ook een Gigabit-netwerkaansluiting van Intel en audio-aansluitingen met een SupremeFX X-Fi 2-geluidschip zijn te zien. Bijzonder; op de achterkant zit ook een clear-CMOS knop.
Tenslotte nog de AMD FX-processor zelf. Het is een retail-processor die is gemaakt door onze vrienden in Maleisië.
Laten we eerst eens kijken naar het huidige assortiment van AMD qua processors. Het bestaat uit de E-serie APU’s, de A-serie APU’s en de FX-serie CPU’s. APU staat voor Accelerated Processing Unit en is eigenlijk gewoon een processor en een videochip op één printplaat. Intels Sandy Bridge is dus in feite ook een APU. In ieder geval, de E-serie bestaat onder andere uit de E-350 en zit vooral in netbooks en nettops, oftewel het segment waar tot dit jaar alleen Intel Atom-processors in zaten.
De A-series bestaan uit een Athlon II CPU-gedeelte en een DirectX 11-GPU met prestaties rond die van een Radeon HD 4670, oftewel midden tussenin de HD 6570 en HD 6450. Daarmee kun je prima een wat oudere game spelen.
Intels Sandy Bridge-processors zijn al op de markt sinds januari 2011 en hebben tot nu toe nog geen concurrentie gekend. Daar komt met de AMD FX-processors verandering in. Gebaseerd op een compleet nieuwe architectuur, Bulldozer, en met unlockte multiplier op alle modellen. Met het definitief wegvallen van NVIDIA-chipsets kunnen fabrikanten van AMD-moederborden nu ook een NVIDIA SLI-licentie nemen, waardoor het een echt alternatief voor Intels Sandy Bridge wordt.
Het PC-landschap is de afgelopen tijd flink veranderd. In 2006 kostte nog 47% van de PC’s tussen de 700 en 1500 dollar, terwijl dat nu nog maar 21% is. Het percentage PC’s tussen de 0 en 699 dollar is gestegen van 49% in 2006 naar 76% in 2011. De PC’s van meer dan 1500 dollar zijn met 2% in een zeer kleine minderheid.
Voordat je de specificaties kunt snappen, moeten we eerst even dieper ingaan op de Turbo Core van de AMD FX-processors. Je kent het TDP, officieel de maximale warmteproductie maar ongeveer gelijk aan het maximale stroomverbruik. Op de standaardklokfrequentie van bijvoorbeeld 3,6GHz beslaat het energieverbruik niet het volledig TDP. Dat gebeurt wel als de Turbo Core-functionaliteit wordt ingeschakeld, waardoor de processor op bijvoorbeeld 3,9GHz gaat lopen.
De Max Turbo-klokfrequentie doet daar nog een schepje bovenop. In ons voorbeeld gaat de processor dan op 4,2GHz draaien, terwijl het stroomverbruik boven het TDP uitkomt. Het TDP is dus geen absolute grens, maar kan worden overschreden als de processorkracht even echt nodig is. De Max Turbo-klokfrequentie wordt alleen gebruikt als minimaal de helft van de cores in de slaapstand kan worden gezet, beter bekend als C6-stand.
De line-up van AMD’s Bulldozer-processors bestaat uit zeven processors. Alleen de FX-8150, FX-8120, FX-6100 en FX-4100 zullen direct op de markt komen, op de rest moeten we nog even wachten.
De FX-8150 is een octa-core met een klokfrequentie van 3,6GHz. De Turbo Core-klokfrequentie is 3,9GHz, terwijl de processor op de Max Turbo-klokfrequentie op 4,2GHz draait. Er is 8MB L2-cache en 8MB L3-cache aanwezig, en het TDP bedraagt 125 watt.
De FX-8120 is iets lager geklokt op is verkrijgbaar in varianten met een 95 watt en een 125 watt TDP. Standaard loopt de FX-8120 op 3,1GHz, terwijl dat kan oplopen naar 4GHz in de Max Turbo-stand.
De FX-6100 is een hexa-core en heeft dus zes cores. Ook de L2-cache is met 6MB wat kleiner. Er is wel gewoon 8MB L3-cache aanwezig. De klokfrequenties zijn met standaard 3,3GHz en een max Turbo van 3,9GHz wat lager. Het TDP is 95 watt.
De FX-4100 is de laatste processor die bij de lancering beschikbaar is. De processor heeft een klokfrequentie van 3,6GHz en beschikt over vier cores. De Turbo Core-klokfrequentie is 3,7GHz en kan oplopen tot 3,8GHz wanneer er minder dan de helft van de cores in gebruik zijn. Het TDP is 95 watt, de L2-cache is 4MB groot en de L3-cache blijft 8MB.
Bij de lancering zijn zoals gezegd alleen de FX-8150, FX-8120, FX-6100 en de FX-4100 verkrijgbaar. De FX-8150 heeft een adviesprijs van 245 dollar, de FX-8120 gaat 205 dollar kosten en de FX-6100 moet 165 dollar opbrengen. De FX-4100 kost tenslotte 115 dollar. Op het laatste moment kregen we ook de adviesprijzen in euro’s. De FX-8150 moet in Nederland 244 euro inclusief BTW gaan opbrengen, de FX-8120 gaat 204 euro kosten en de FX-6100 159 euro. De FX-4100 kost 114 euro.
De AMD FX-processors maken deel uit van het Scorpius-platform. Het eerste onderdeel van dat platform was de AMD Radeon HD 6000-serie, waar in juli 2011 de 9-serie chipsets bijkwam. Met de AMD FX-processors is het platform helemaal compleet.
De opvolger van het Scorpius-platform wordt Corona, met processors met 10 cores gebaseerd op Piledriver, een soort Bulldozer versie twee. Ook een nieuwe reeks chipsets, met acht SATA-6Gbps poorten en vier geïntegreerde USB 3.0-poorten, maakt deel uit van Corona. De codenaam van die chipsets is Hudson D4. Ten slotte maken de AMD Radeon HD 7000-videokaarten het Corona-platform compleet.
Zoals je verderop zult zien worden de AMD FX-processors verzonden in een blik. De octa-cores worden in de kleurencombinatie zwart-rood verzonden, terwijl de processors-in-blik met zes cores in een wit-rode verpakking worden verkocht.
Om te begrijpen waarom Bulldozer geen echte cores heeft, moeten we eerst even terug naar hoe een processor werkt. Een processor kan rekenen met verschillende soorten getallen. De eerste soort noem je Integers, dat zijn getallen zonder decimalen. Floating point-getallen hebben wel decimalen. Voor elke soort zit er in een core een aparte scheduler, oftewel een berekenaar. Alle processors van zowel Intel als AMD bevatten apparte schedulers voor floating point-getallen en integer-getallen.
Met Bulldozer komt daar verandering in. In één Bulldozer-module zitten twee cores, zo wil AMD ons laten geloven. Dat klopt gedeeltelijk, want er zitten inderdaad twee integer schedulers in één module. Op de afbeelding hierboven zie duidelijk dat er maar één scheduler voor floating point-getallen aanwezig is. Daarom kan Bulldozer veel beter omspringen met integer-getallen dan met floating point-getallen, wat vooral de single-thread prestaties niet ten goede komt.
Bulldozer moet het dus absoluut hebben van programma’s die multi-threaded zijn, oftewel gebruik kunnen maken van alle aanwezige threads. En dat zijn er met Bulldozer dus acht. Of het nou echt een octa-core is kunnen we niet zeggen, maar je zou het ook een hardwarematige implementatie van Intels HyperThreading kunnen noemen. Als je het zo bekijkt is het een quad-core met een veel betere HyperThreading dan Intel.
De front-end, oftewel de ontvanger van de instructies, wordt gedeeld door de twee integer schedulers en die ene floating point-scheduler. Ook de L2-cache wordt gedeeld door alle schedulers. Daardoor begint het meer en meer te lijken op één core met dubbel zo veel integer-rekenkracht.
De floating point-scheduler kan twee 128-bit getallen per kloktik verwerken. Intel maakte bij de introductie van Sandy Bridge veel tamtam over de AVX-instructieset, die in één keer een 256-bit getal kan laten uitrekenen. Door de twee 128-bit pipelines in de floating point-scheduler samen te laten werken, kan een 256-bit AVX-instructie worden verwerkt. Daardoor heeft AMD nu dus ook ondersteuning voor de AVX-instructieset. De totale processorprintplaat, oftewel het die, is 315mm2 groot. In de FX-processors zitten zo’n twee miljard transistors.
In de FX-processors zitten dus vier Bulldozer-modules. In 2012 komen de eerste processors met Piledriver-cores op de markt, een geoptimaliseerde variant van Bulldozer. Piledriver zal onder andere te vinden zijn in de opvolger van de APU Llano, Trinity. Elk jaar, dus bij elke overstap naar nieuwe cores/modules, zullen de prestaties tien tot vijftien procent stijgen.
Steamroller is de codenaam van de modules/cores die in 2013 gebruikt zullen worden in APU’s en CPU’s. Excavator is de codenaam van de core die in 2014 wordt gebruikt. Toeval of niet, in juni gebruikte Obrovsky ‘This is not excavator’ als titel voor een blogpost. Verder is de codenaam Excavator nog nooit opgedoken.
Bulldozer komt er niet alleen voor consumenten. Zambezi is de codenaam voor de FX-processors voor consumenten, Interlagos die voor de Opteron 6200-serie (max. 16 cores) en Valencia die voor de Opteron 4200-reeks (max. 8 cores). De Opteron 3200-serie is gelijk aan Valencia, maar ondersteunt slechts één processor per moederbord.
Zambezi is dus de codenaam van de Bulldozer-processors voor consumenten, oftewel de FX-processors. Bij Zambezi hoort een nieuwe socket. AM3+ telt 942 pinnetjes, één meer dan AM3. AM3-processors kunnen probleemloos worden gebruikt in AM3+-moederborden, maar officieel wordt het gebruik van AM3+-processors in AM3-moederborden niet ondersteund. Dankzij BIOS-updates beweren sommige fabrikanten dat het prima moet werken, maar om dat zeker te weten moet je controleren hoe het specifiek voor jouw moederbord zit. Mogelijk worden stroombesparingsmodi uitgeschakeld als je een AM3+-processor op een AM3-moederbord gebruikt, of werkt de Turbo Core-functionaliteit niet goed.
Bulldozer is na Llano de tweede processor van AMD die op het 32nm-productieprocedé wordt gebakken. Een kleiner productieprocedé betekent meer processors op een wafer van dezelfde grootte en dus automatisch goedkopere processors. Ook kunnen de prestaties weer een stapje omhoog tegen dezelfde prijs.
Een andere verandering in Zambezi is de standaardondersteuning voor 1866MHz DDR3-geheugen. De Intel Sandy Bridge-processors gaan officieel tot 1333MHz, en de socket 2011-processors die 15 november uitkomen tot 1600MHz. Heel veel verschil is er trouwens niet, want een 1866MHz-module werkt ook prima op een Sandy Bridge-processor die officieel tot 1333MHz doet.
Je herinnert je misschien nog wel de geruchten dat de AMD FX-8150 verscheept zou worden met waterkoeling. AMD heeft gekozen om een speciale editie van de FX-8150 uit te brengen met daarbij een Antec KÜHLER H2O 920. Mogelijk is deze licht gemodificeerd, aangezien op de persfoto een FX-logo staat. Dat zou echter best een pre-render kunnen zijn.
Uit het positioneringsschema van AMD blijkt dat het de FX-processors eigenlijk tegenover de Core i5-processors zet. In de voetnoot staat dat de FX-processors weliswaar kunnen concurreren met de i7 2600K, maar dat die een stuk duurder is. Of de FX-processors ook kunnen concurreren met de i7 2600K moeten we nog maar zien.
Uit eigen tests van AMD blijkt dat het overklokpotentieel van de FX-processor redelijk hoog is. Doordat alle FX-processors een unlockte multiplier hebben, kun je alles zo optimaal mogelijk instellen. Met AMD’s standaard luchtkoeler werd een klokfrequentie van 4,6GHz behaald. De frequentie links, 5GHz in het geval van de standaard luchtkoeler, is behaald met slechts twee cores ingeschakeld, en dus niet echt reeël. Met de eerder genoemde waterkoeling kun je 4,9GHz behalen, en met LN2 loopt de maximale klokfrequentie op tot 7,7GHz.
Niemand zal zijn standaard-PC met LN2 koelen, dus worden voor de overklokrecords de klokfrequenties met twee cores interessanter. Met LN2 wordt daar 8GHz behaald, en we hebben allemaal kunnen lezen dat met vloeibaar helium 8,4GHz is gehaald. Dat was een wereldrecord.
Het testsysteem
Het testsysteem bestond uit de volgende componenten:
Processor: Intel Core i7 2600K
Moederbord: ASUS P8P67 WS Revolution
Processor: Intel Core i5 2500K
Moederbord: ASUS P8P67 WS Revolution
Processor: AMD FX-8150
Moederbord: ASUS Crosshair V Formula
Geheugen: Corsair Vengeance 8GB DDR3 1600MHz CL9 (2x 4GB)
Videokaart: AMD Radeon HD 6990
SSD: OCZ Vertex 2
Voeding: Corsair AX850
Behuizing: Corsair Graphite 600T
Besturingssysteem: Windows 7 Ultimate 64-bit
De Core i5 2500K mochten we helaas niet overklokken. De FX-8150 en i7 2600K zijn zowel overgeklokt (4,6GHz en 4,5GHz) als op de standaardsnelheid getest.
Benchmarks
Het moment is aangebroken. Meer dan een jaar lang hebben we hierop gewacht. De officiële benchmarks van Bulldozer!
CPUID stelde een speciale reviewer-versie van CPU-Z ter beschikking om de AMD FX-8150 te kunnen herkennen. De FX-8150 wordt keurig herkend. Standaard is de bussnelheid 200MHz. Met de multiplier 18 wordt de uiteindelijke klokfrequentie dan 3612MHz, oftewel 3,6GHz.
In idle klokt de processor terug naar 1,4GHz door de multiplier te verlagen naar 7. De bussnelheid blijft gelijk.
Tijdens een korte overkloksessie op lucht kwamen we uit op 4,6GHz door de multiplier te verhogen naar 23.
De eerste benchmark is 3DMark 11. De benchmark werd gedraaid in de Entry-modus, waarbij de videokaart minder wordt belast. De Core i5 2500K scoort 9801 punten, terwijl de FX-8150 op standaardsnelheid 9823 punten scoort. Overgeklokt is de score 10619 punten. De Core i7 2600K scoort op de standaardsnelheid 12164 punten en overgeklokt 12609 punten.
Dan kijken we nu naar de CPU-score in 3DMark Vantage. De i5 2500K scoort met 18985 punten het laagst. De FX-8150 moet het doen met scores van 20301 punten op de standaardsnelheid en 22328 punten in overgeklokte toestand. De i7 2600K gaat hier met vele duizenden punten overheen.
Eerst voerden we Cinebench 11.5 uit in de single-threaded versie uit. Zoals je hebt kunnen lezen zijn de cores van de FX-processors geen ‘echte’ cores, en hier komt de FX-8150 dan ook als slechtste uit de bus. Met een score van 0,94 punten zonder overklok en 1,11 punten mét, moet de FX-8150 duidelijk toegeven aan de i5 2500K (1,42 punten) en de i7 2600K, die standaard 1,53 punten scoort en overgeklokt zelfs 1,81 punten.
In de multi-threaded variant doet de FX-8150 het heel wat beter. De i5 2500K (5,69 punten) wordt ruimschoots ingehaald op de standaardklokfrequentie (6,83 punten). Overgeklokt gaat de score naar 7,08 punten. De i7 2600K is met 7,4 punten standaard en 8,7 punten overgeklokt net een tandje te snel voor de FX-8150.
Aangezien alle moderne games meer leunen op de videokaart dan de processor, hebben we besloten om de relatief oude game Far Cry 2 te gebruiken om de processor vol te belasten. Die game werd gedraaid in de DirectX 9-modus met een resolutie van 800 bij 600 pixels. Alle schoonheidstrucjes waren ingesteld op low. De FX-8150 scoort hier heel erg laag, en dat is vermoedelijk te wijten aan het feit dat Far Cry 2 niet volledig gebruikmaakt van meerdere cores. De FX-8150 scoort tussen de 115 en 130 frames per second, terwijl de i5 2500K 203 fps haalt. De i7 2600K zit daar met maximaal 257 fps nog een stukje boven.
SuperPi is een volledig single-threaded benchmark en de verwachting is dus dat de FX-8150 hier minder goed zal scoren. Scores van 21 en 19 seconden voor respectievelijk de niet-overgeklokte en wél overgeklokte FX-8150 zijn gewoon slecht. De i5 2500K weet de benchmark al in 10 seconden te voltooien. De i7 2600K is dankzij HyperThreading nog een stuk sneller.
Een praktijkvoorbeeldje; je zit met 1,06GB aan gemixte data, met video’s, foto’s en documenten. Dat stop je in een ZIP’je met WinRAR. De FX-8150 doet daar op de standaardsnelheid drie minuten over, de i5 2500K zes seconden minder. Overgeklokt weet de FX-8150 de klus te klaren in twee minuten en 43 seconden, terwijl je met de i7 2600K op standaardsnelheid maar twee minuten en veertig seconden hoeft te wachten. Overgeklokt duurt het met die processor zelfs maar 2 minuten en 25 seconden.
Een ander voorbeeld. We pakken een ZIP-bestand met 620MB aan gemixte data uit via WinRAR. De i5 2500K en FX-8150 doen dat in 16 seconden, overgeklokt is de FX-8150 klaar in 15 seconden en de i7 2600K doet er in beide gevallen rond de 11 seconden over.
wPrime tenslotte. We hebben zowel de 32M- als 1024M-tests gedaan. wPrime is volledig multithreaded. Toch zet de FX-8150 hier de laagste scores neer, terwijl de i7 2600K anderhalf keer zo snel klaar is.
In de langere 1024M-test zien we dezelfde verhoudingen. Zelfs met overklok is de FX-8150 niet sneller dan de i5 2500K op standaardsnelheid te krijgen. De i7 2600K maakt helemaal gehakt van de FX-8150.
Conclusie
Gemiddeld genomen zit de FX-8150 tussen de i5 2500K en i7 2600K in, maar de i7 2600K inhalen zit er voor AMD’s nieuwe processor niet in. De i5 2500K is wel een paar keer sneller. Een prijs rond die van de i5 2500K hadden we aardig gevonden, maar de adviesprijs van de FX-8150 is 244 euro. De i5 2500K kost echter maar 188 euro, is al veel langer op de markt en biedt meer zekere upgrademogelijkheden (Ivy Bridge). De prijs zit net onder die van de i7 2600K, die op dit moment 273 euro kost.
De lancering van Bulldozer lijkt overigens grotendeels een paper launch te worden. Verschillende grote webshops, zoals Azerty, Afuture, DataByte, Zercom, Salland en CD-ROM-LAND, lieten aan ons weten dat zij nog geen enkele voorraad van de nieuwe FX-processors hebben. Alternate kon ons “vanwege strategische en concurrerende redenen” geen informatie geven over de voorraad. Deze informatie is verzameld op 11 oktober, één dag voor de lancering.
Daarmee komt de AMD FX-8150 niet in aanmerking voor een award. Het spijt ons, maar dan had het langverwachte Bulldozer-platform maar wat beter moeten presteren.
De Intel Core i5 2600K is verkrijgbaar bij Azerty voor € 273,90.
De AMD FX-8150 is verkrijgbaar =http://azerty.nlbij Azerty voor € 230,47[/url].
PDF 
