Het moederbord

Tomas 25 december 2011 6 Bron:
In dit artikel lees je alles over moederborden. Welk moederbord past bij mijn processor? Is een duurder moederbord beter? En wat is een moederbord eigenlijk?

Het moederbord is het kruispunt van de vele snelwegen in je computer. Je sluit er al je onderdelen op aan. Alle communicatie tussen onderdelen gaat via het moederbord. Als je videokaart instructies nodig heeft, vraagt hij die via het moederbord aan je processor. Als je processor iets wil wegschrijven naar het geheugen, gaan de data eerst door het moederbord. Zonder moederbord zit je met allemaal leuke onderdelen, onsamenhangend en met een los kabeltje eraan.

Wat zit er op een moederbord?
Een moederbord bevat veel chips die andere onderdelen aansturen. Hieronder zie je alle onderdelen van een moederbord. We bespreken van elk onderdeel kort de functie.


Het belangrijkste onderdeel van je moederbord is de socket. Hierin plaats je de processor. Meer informatie over processors en welke processor in welke socket past, vind je in het centrale artikel over processors. Afhankelijk van de processor die je hebt, heb je een ander moederbord met een andere socket nodig. Vaak heb je binnen één socket ook nog de keuze uit meerdere chipsets, die meer of minder features bieden en zo ook duurder of goedkoper zijn.

De chipset bestond vroeger uit de southbridge en de northbridge, maar eigenlijk zijn die in elkaar versmolten. Veel functies van de vroegere northbridge zitten nu in de processor geïntegreerd. De chipset zorgt voor al het inkomend en uitgaand verkeer. Onder andere de SATA-poorten en de USB-aansluitingen worden aangestuurd vanuit de chipset.

In de buurt van de socket zitten de geheugensloten. Hierin plaats je je geheugen. De aansturing van het geheugen is een voorbeeld van iets dat tegenwoordig door de processor wordt gedaan, maar vroeger via de northbridge ging. Op dit moment worden er vrijwel alleen nog DDR3-geheugenmodules gebruikt, in oudere computers kom je nog wel eens DDR2- of zelfs het oorspronkelijke DDR-geheugen tegen.

We hebben ook de twee belangrijkste stroomconnectors benoemd in de afbeelding hierboven. De ATX-stroomconnector is de centrale stroomvoorziening van je moederbord. Alle chips worden via deze kabel van stroom voorzien. Alleen de processor heeft nog een eigen stroomconnector, de CPU-stroomconnector.

Op je moederbord vind je een hoop frontpanelconnectors. Onder andere de aan- en resetknoppen en de LED’jes op de voorkant van je PC worden hiermee verbonden. Op de meeste behuizingen zijn ook USB- en FireWire-poorten aanwezig. We hebben een speciale lijn voor de USB 3.0-header getekend. Moderne behuizingen bieden zo ook aan de voorkant van de computer de veel snellere manier om bestanden over te zetten; handig voor USB-sticks en digitale camera’s. In je moederbordhandleiding vind je alles over deze connectors, want bij ieder moederbord verschilt het.

Op de SATA-aansluitingen sluit je harde schijven en SSD’s aan. Vaak worden er verschillende kleuren gebruikt, omdat er verschillende chips worden gebruikt voor de verschillende aansluitingen. In het voorbeeld van het moederbord hierboven zijn er vier SATA-3Gbps-aansluitingen vanuit de chipset, twee SATA-6Gbps-aansluitingen vanuit de chipset en twee SATA-6Gbps-aansluitingen van een externe chip aanwezig.

De BIOS-chip bevat je BIOS of UEFI. Dit is het stuurprogramma vóór Windows, dat controleert of alle onderdelen aanwezig zijn en daarna doorstart naar Windows. De meeste mensen kennen het als het kort in beeld verschijnen van hun moederbordfabrikant. Onder andere overklokken vindt plaats via het BIOS. Het BIOS wordt van stroom voorzien via de batterij, maar die hoeft maar heel zelden vervangen te worden. De batterij wordt nog het meest gebruikt om de BIOS te resetten als die zodanig beschadigd raakt dat de computer niet meer opstart.

Het I/O-panel is wat je bij een dichte behuizing aan de achterkant van je computer ziet. Hierop zitten bijvoorbeeld USB-, netwerk- en audio-aansluitingen. De meeste aansluitingen komen uit de chipset, sommige aansluitingen zijn intern aangesloten op bijvoorbeeld een chip die extra USB-poorten genereert.

De meeste moederborden bevatten heatsinks. Dit zijn passieve koelers die de warmte sneller moeten wegleiden. Het nut hiervan is nooit bewezen, het ziet er voornamelijk cool uit.

Versie
Snelheid per lane
Snelheid x16-slot
Duplex-modus
PCI-Express 1.x 250MB/s 4GB/s Full-duplex
PCI-Express 2.x 500MB/s 8GB/s Full-duplex
PCI-Express 3.0 1GB/s 16GB/s Full-duplex
PCI-Express 4.0 2GB/s n.n.b. Full-duplex


Dan nog de PCI-Express- en PCI-sloten. PCI is de voorloper van PCI-Express, maar het wordt vaak nog wel geplaatst op moederborden. Een direct nuttige gebruiksdoel kunnen we niet bedenken, aangezien alle insteekkaarten tegenwoordig gebruikmaken van het veel snellere PCI-Express. Daarvan zijn inmiddels alweer drie versies verschenen. De AMD Radeon HD 7970 was de eerste videokaart met PCI-Express 3.0, de X79-chipset bood als eerste PCI-Express 3.0 op moederborden. PCI-Express 4.0 is al wel aangekondigd, maar de daadwerkelijke lancering zal vermoedelijk pas in 2014 plaatsvinden. PCI was Half-Duplex; het kon data verzenden óf ontvangen. PCI-Express kan het allemaal tegelijk.

Geïntegreerde videokaart?
Vroeger hadden veel moederborden een geïntegreerde videokaart. Mensen die geen games speelden hoefden zo geen losse videokaart te kopen. Zowel Intel als AMD hebben nu processors met een geïntegreerde videokaart. Nu hoeft er dus alleen nog een lijntje te lopen van de processor naar de monitoraansluitingen op het I/O-paneel.

Formaten
In de meeste behuizingen is plaats voor normale ATX-moederborden en kleinere Micro-ATX-moederborden. ATX is de standaardmaat, Micro-ATX kan worden gebruikt in kleinere kasten. Als je behuizing het ondersteunt, kun je het gewoon plaatsen in een ATX-behuizing. Dan heb je nog Mini-ITX, voornamelijk gebruikt in hele kleine huiskamer-PC’s en zelfgebouwde mediaspelers.

Doordat kleinere moederborden nou eenmaal kleiner zijn, vind je op kleinere moederborden vaak minder PCI-Express-sloten, minder features en dus ook minder aansluitingen op het I/O-paneel.

Welke moet ik nemen?
Dat verschilt per soort processor en natuurlijk de gewenste features. Duurdere moederborden zijn tegenwoordig niet sneller, maar bieden vooral meer features. De duurste moederborden doen dat vooral in de vorm van overklokfuncties. Je kunt moederborden uitkiezen via prijsvergelijkers, zoals die van Hardware.Info en Tweakers.net.

Per socket zijn er meestal meerdere chipsets beschikbaar. We bespreken de verschillen tussen de chipsets voor Intels sockets 1155 en 2011, en AMD’s AM3+ en FM1.

 
H67
H77
P67
Z75
Z68
Z77
PCI-Express lanes 1×16 2.0 1×16 3.0 1×16/2×8 2.0 1×16/2×8 3.0 1×16/2×8 2.0 1×16/2×8/1×8+2×4 3.0
Intel RST Ja Ja Ja Ja Ja Ja
Intel SRT Nee Ja Nee Nee Ja Ja
USB (USB 3.0) 14 (0) 14 (4) 14 (0) 14 (4) 14 (0) 14 (4)
SATA (SATA-6Gbps) 6 (2) 6 (2) 6 (2) 6 (2) 6 (2) 6 (2)
PCI Nee Nee Nee Nee Ja Nee
CPU overklokken? Nee Nee Ja Ja Ja Ja
HD Graphics Ja Ja Nee Ja Ja Ja
Max. aantal monitoren 2 3 n.v.t. 3 2 3

De H67- en P67-chipset werden oorspronkelijk geïntroduceerd bij de lancering van de eerste Sandy Bridge-processors voor socket 1155, begin 2011. De Z68-chipset kwam daar later bij en combineerde de twee sterke punten van de P67- (overklokken) en H67-chipset (geïntegreerde GPU) in één chipset.

De H77-, Z75- en Z77-chipsets zijn nu nog niet uit. Dat gebeurt pas in april 2012, bij de lancering van Ivy Bridge. Die processors werken op zowel de 6-serie als de 7-serie chipsets, maar alleen met een 7-serie chipset kun je gebruikmaken van alle nieuwe features.

De geïntegreerde GPU van Sandy Bridge en Ivy Bridge zit trouwens in de processor, niet in de chipset of op het moederbord. Maar, met een chipset die geen monitoraansluitingen heeft (bv. DVI, VGA, HDMI) kun je daar natuurlijk vrij weinig mee.

RST, oftewel Rapid Storage Technology, is een RAID-modus die wordt uitgevoerd door de processor. Het is een alternatief voor software- en hardwarematige RAID-configuraties. De H77-, Z77- en Z75-chipsets zijn de eerste chipsets met ingebakken ondersteuning voor USB 3.0 van Intel. USB 3.0 is flink sneller dan USB 2.0 en daardoor verlopen bijvoorbeeld back-ups vele malen sneller. Alleen met de H67- en H77-chipsets kun je de processor niet overklokken, bij de rest van de chipsets kan dat wel.

 
Z68
Z77
X79
PCI-Express lanes 1×16/2×8 2.0 1×16/2×8/1×8+2×4 3.0 2×16+1×8/1×16+3×8 3.0
Intel RST Ja Ja Ja
Intel SRT Ja Ja Nee
USB (USB 3.0) 14 (0) 14 (4) 14 (0)
SATA (SATA-6Gbps) 6 (2) 6 (2) 6 (2)
PCI Ja Nee Nee
CPU overklokken? Ja Ja Ja
HD Graphics Ja Ja Nee
Max. aantal monitoren 2 3 n.v.t.

Dan de chipset voor het high-end socket 2011-platform van Intel. Omdat er maar één chipset is, namelijk de X79-chipset, hebben we de topmodellen voor socket 1155 ernaast gezet. Zo kun je de verschillen goed zien.

Het eerste verschil is de ondersteuning voor CrossFire of SLI met vier videokaarten. De X79-chipset biedt bovendien PCI-Express 3.0, met een tweemaal zo grote bandbreedte als PCI-Express 2.0. Bij de eerste videokaart met PCI-Express 3.0, de AMD Radeon HD 7970, blijkt er geen verschil te zijn tussen PCI-Express 2.0 en 3.0. De huidige videokaarten hebben dus nog genoeg aan PCI-Express 2.0.

Aangezien X79 echt een high-end chipset is, ontbreken dingen als Smart Response Technology. Net als bij de socket 1155-chipsets zijn twee van de zes SATA-aansluitingen van het snellere SATA-6Gbps-type. USB 3.0 zien we niet in deze chipset. Doordat er in de socket 2011-processors geen geïntegreerde GPU zit, kun je uiteraard ook geen monitoren aansluiten op moederborden met de X79-chipset.

 
970
990X
990FX
PCI-Express lanes 2×8 2.0 2×8 2.0 2×16/1×16+2×8/4×8 2.0
USB 2.0 14 14 14
SATA (SATA-6Gbps) 6 (6) 6 (6) 6 (6)
PCI Nee Nee Nee
CPU overklokken? Ja Ja Ja

AM3+ is de socket van de AMD Bulldozer-processors. Voor die socket zijn er drie chipsets beschikbaar; 970, 990X en 990FX. 990FX is het topmodel. Het grootste verschil zit ‘m in het maximale aantal videokaarten dat kan worden gebruikt in een SLI- of CrossFire-opstelling. Bij de 970-chipset kun je maximaal één videokaart gebruiken, bij de 990X-chipset zijn dat er twee en met de high-end 990FX-chipset maar liefst vier.

Een kleine kanttekening; CrossFire is wel mogelijk op de 970-chipset. SLI niet. Bovendien moeten 990X- en 990FX-moederborden eerst worden gecertificeerd door NVIDIA voordat SLI mogelijk is. CrossFire werkt in alle gevallen.

 
A55
A75
PCI-Express lanes 1×16 2.0 1×16 2.0
USB (USB 3.0) 14 (0) 14 (4)
SATA (SATA-6Gbps) 6 (6) 6 (6)
PCI Ja Ja
CPU overklokken? Alleen via base clock Alleen via base clock
Geïntegreerde GPU Ja Ja
Max. aantal monitoren 2 2

Dan de laatste socket die we bespreken, namelijk de FM1-socket. Die wordt gebruikt voor AMD’s Llano-processors, de A-serie met een geïntegreerde GPU. Zowel de A55- als de A75-chipsets ondersteunen één PCI-Express 2.0 x16-slot, bieden vier SATA-6Gbps-poorten en zijn alleen via de base clock over te klokken. Het grootste verschil is het ontbreken van USB 3.0-poorten bij de A55-chipset. Omdat USB 3.0 steeds belangrijker wordt, is het overgrote merendeel van de socket FM1-moederborden uitgerust met een A75-chipset

Nu wil je lang niet in elk geval het duurste moederbord. Een huis-tuin-en-keuken-PC hoeft niet het meest uitgebreide moederbord te hebben. Kijk wat wij aanbevelen in onze sectie ‘Beste koop’. Uiteraard willen we je graag verder helpen op ons forum.

Dit was het einde van het artikel over moederborden. Vragen, reacties en suggesties kun je achterlaten in de reacties. We helpen je graag verder op het forum.

6 reacties op “Het moederbord”

  1. petersteenb zegt:

    Mooie stukjes!

  2. john zegt:

    wow niet veel reacties

  3. BkFly zegt:

    maakt het uit waar je monitor op wordt aangesloten, op de moederbord of op de grafische kaart?

    Ik heb het volgende in mijn pc:
    moederbord: Gigabyte ga-z77x-d3h (geintegreerde hd4000 grafische kaart)

    grafische kaart: Club3D 7950 Royal King

    monitor: dell U2312HM (1080p)

  4. Supahpanda zegt:

    Je hebt een moederbord ( een redelijk gangbaar en recent exemplaar ) ik vroeg me af welke maximaal haalbare onderdelen erop te zetten. Welke zijn dat?

Geef een reactie